Στα χωριά και τους οικισμούς της Τήνου υπάρχουν πολλά μουσεία. Τα εκθέματά τους είναι καλλιτεχνικά, λαογραφικά, θρησκευτικά, αγροτικά κ.α. Ο επισκέπτης αξίζει να τα επισκεφθεί για να γνωρίσει την τέχνη, τον πολιτισμό και την παράδοση του νησιού.

ΤΟ ΣΠΙΤΙ – ΜΟΥΣΕΙΟ ΓΙΑΝΝΟΥΛΗ ΧΑΛΕΠΑ

Το πατρικό σπίτι του μεγάλου γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά(1851-1938), που βρίσκεται στην είσοδο του χωριού του Πύργου, ανακηρύχθηκε με πρωτοβουλία και ενέργειες της «Αδελφότητος των Τηνίων εν Αθήναις» ιστορικό διατηρητέο μνημείο (1968)και στη συνέχεια αναπαλαιώθηκε και εμπλουτίσθηκε με έργα και ενθύμια της ζωής του καλλιτέχνη.
Δωρεές της ανηψιάς του Ειρήνης Β. Χαλεπά και άλλων, ενώ και το Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου παραχώρησε μεταγενέστερα στο μουσείο γύψινα αντίγραφα έργων του, των οποίων τα πρωτότυπα φυλάσσονται στο μουσείο του Ιδρύματος.

ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΗΝΙΩΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ

Το Μουσείο Τηνίων Καλλιτεχνών (του Πύργου,σε αντιδιαστολή προς το ομώνυμο της Χώρας Τήνου)βρίσκεται στον Πύργο, παραπλεύρως του Μουσείου Χαλεπά. Στο κτίριο στεγαζόταν προηγουμένως η Πνευματική Στέγη του Πύργου.  Η διαμόρφωση του χώρου σε μουσείο, αλλά και η πρώτη συστηματική καταγραφή των εκθεμάτων, πραγματοποιήθηκαν από την αρχιτέκτονα Μάχη Καράλη, ενώ τα εγκαίνια του μουσείου έλαβαν χώρα τον Αύγουστο του 1976. Έχει την ιδιαιτερότητα να εκτίθενται σ’αυτό έργα σημαντικών καλλιτεχνών (του Δημ. Φιλιππότη,του Γ. Βιτάλη, του Γιανν. Χαλεπά, του Λαζ. Σώχου), σε μορφή γύψινων προπλασμάτων πριν την τελική τους μεταφορά τοους στο μάρμαρο.

ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΑΡΜΑΡΟΤΕΧΝΙΑΣ

Δημιουργήθηκε και λειτουργεί από το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς. Τα επίσημα εγκαίνιά του πραγματοποιήθηκαν την 31.5.2008 από τον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κάρολο Παπούλια. Είναι το έκτο μουσείο του Δικτύου Θεματικών Μουσείων του εν λόγω Ιδρύματος, το οποίο σκοπό έχει,όπως και τα άλλα, την ανάδειξη επί μέρους στοιχείων της πολιτιστικής ταυτότητος του τόπου που το φιλοξενεί.

Το έργο χρηματοδοτήθηκε από το Γ΄ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης και την Τράπεζα Πειραιώς. Στους χώρους του μουσείου παρουσιάζεται η τεχνολογία του μαρμάρου και περιγράφονται αναλυτικώς ο εργαλειακός εξοπλισμός και οι τεχνικές. Η μόνιμη έκθεση περιλαμβάνει διάφορα πρωτότυπα έργα σε μάρμαρο (υπέρθυρα, οικόσημα, προσκυνητάρια, κρήνες κ.α.), πήλινα προπλάσματα και γύψινα αντίγραφα, εργαλεία λατομεύσεως και μαρμαροτεχνίας, μηχανολογικό εξοπλισμό, αρχειακό υλικό, καθώς και πλούσια συλλογή σχεδίων παλαιών μαρμαρογλυπτών. Στους υπαίθριους χώρους του εκτίθενται ανυψωτική μηχανή μαρμάρων, βαγονέτο για τη μεταφορά όγκων, ολοκληρωμένα και ημικατεργασμένα μαρμάρινα έργα κ.λ.π.

Τηλ.:22830 31290

ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΟΥΛΓΑΡΗ

Αποτελεί τη νεώτερη μουσειακή μονάδα του Πύργου. Θα στεγασθεί στην οικία του καλλιτέχνη που αποτελεί (κατά ένα μέρος), δωρεά του υιού του ιατρού Ευάγγελου Βούλγαρη. Το κτίριο μόλις επισκευάσθηκε.

Η ΓΛΥΠΤΟΘΗΚΗ ΠΥΡΓΟΥ – ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟ

Ο κοιμητηριακός ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος αναφέρεται ήδη στην απογραφή των ορθοδόξων εκκλησιών της Τήνου, που έλαβε χώρα το έτος 1828. Βρίσκεται στο άκρο του οικισμού του Πύργου,κάτω από τη Σχολή Καλών Τεχνών. Κοσμείται από πολλά μαρμάρινα καλλιτεχνήματα (κωδωνοστάσιο, φεγγίτης, κ.λ.π.), ενώ ξεχωρίζει το μαρμάρινο και επιχρυσωμένο τέμπλο του, που χρονολογείται από τα μέσα του 18ου αιώνα.

Στο κοιμητήριο αρκετές από τις ταφόπλακες φέρουν δικέφαλους αετούς, ανάγλυφα κυπαρίσσια, καθώς και χαρακτηριστικά εργαλεία του επαγγέλματος του νεκρού. Στο νεώτερο τμήμα του κοιμητηρίου σώζονται πολλά εντυπωσιακά οικογενειακά μνημεία, έργα των Μιχ. Λυρίτη, Μιχ. Κουσκουρή, Ιωάν. Φιλιππότη και άλλων.

ΤΟ ΠΡΟΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΟ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ

Ιδρύθηκε το 1955 και είναι η μόνη σχολή μαρμαροτεχνίας στη χώρα. Η φοίτηση είναι τριετής και πολλοί απόφοιτοι καταξιώθηκαν ως μαρμαρογλύπτες, συντηρητές, γλύπτες και σε άλλες συναφείς ειδικότητες, ενώ αρκετοί από αυτούς συνέχισαν τις σπουδές τους στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών ή στο εξωτερικό. Λειτουργεί υπό την εποπτεία του Υπουργείου Πολιτισμού. Στους χώρους της μπορεί κανείς να δει έργα των σπουδαστών της σε πηλό, γύψο, μάρμαρο, καθώς και σχέδια και πίνακες ζωγραφικής.

Επίσης φυλάσσονται και πολλά έργα παλαιών μαθητών της (γλυπτά,σχέδια κ.λ.π.) σε κατάλληλους χώρους, τα οποία όμως δεν εκτίθενται. Δηλαδή η Σχολή διαθέτει και μουσειακό πλούτο. Το εργαστήριο μαρμαροτεχνίας είναι επισκέψιμο κατά τους θερινούς μήνες.

Τηλ.: 22830 31385

ΤΟ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΕΝΟΡΙΑΣ ΓΕΝΕΘΛΙΟΥ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΠΛΑΤΕΙΩΝ

Στεγάζεται παραπλεύρως του ενοριακού ναού Γενεθλίου της Θεοτόκου στο χωριό Πλατειά, ο οποίος οικοδομήθηκε το 1833, στη θέση προϋφιστάμενου ναΐσκου των Ταξιαρχών. Όπως έγραψε προ μερικών ετών ο Πλατειανός σημερινός Μητροπολίτης Φθιώτιδος Νικόλαος Πρωτοπαπάς, στις εκκλησίες του χωριού υπήρχαν παλαιότερα πολλά σπουδαία κειμήλια, όπως εικόνες, άμφια, ιερά σκεύη, λάβαρα, βιβλία κ.α., αρκετά από τα οποία δυστυχώς δεν διασώζονται.

Όμως όσα φυλάσσονται σήμερα στο μουσείο μαζί με τα υπάρχοντα στον ενοριακό ναό αποτελούν ένα μικρό αλλά αξιόλογο εκκλησιαστικό μουσειακό χώρο. Διασώζονται εικόνες και σκεύη εξαιρετικής τέχνης και ιστορικής αξίας.

Η ΓΛΥΠΤΟΘΗΚΗ ΠΛΑΤΕΙΩΝ – ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟ

Ο κοιμητηριακός ναός του Αγίου Χαραλάμπους, πλησίον του οικισμού των Πλατειών, αναφέρεται ήδη στην απογραφή των ορθοδόξων εκκλησιών της Τήνου που διενεργήθηκε το 1828. Ο ναός κοσμείται με μαρμάρινο μπαρόκ τέμπλο του 1800 και με ικανό αριθμό μαρμάρινων μελών διαφόρων χρονικών περιόδων στο εσωτερικό και το εξωτερικό τμήμα του, όπως ανάγλυφη εικών του Αγ. Χαραλάμπους(1826), μαρμάρινο καμπαναριό, φεγγίτες κ.α. Σημειώνεται ότι ο Άγιος Χαράλαμπος είναι προστάτης των μαρμαράδων.

ΤΟ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΑΡΛΑ

Υπό ίδρυση μουσείο που θα στεγασθεί στο παλαιό δημοτικό σχολείο του ομώνυμου οικισμού, το οποίο ανακαινίσθηκε. Θα περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, εκμαγεία λιθαναγλύφων από το εργαστήριο του Νικολάου Κερλή(1922-2006), εργαλεία μαρμαροτεχνίας, κειμήλια της ιστορίας των λατομείων της περιοχής.

Αρχαιολογικός χώρος στη θέση «Στενό» Αγίων Θεοδώρων Τήνου

Είναι ένα σύνολο τοίχων κτισμένων με ισοδομικό σύστημα με ικανό ύψος,με μεγάλες εγχώριες πέτρες σε μήκος 13μ. και ύψος 1,20μ. Πρόκειται για οχυρωματικό ελληνιστικό έργο επί του οποίου είναι χτισμένο το εκκλησάκι Αγίων Θεοδώρων. Έχει ορισθεί περιοχή προστασίας του πυρήνα του αρχαιολογικού χώρου- αυστηρής προστασίας φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος.

Μυκηναϊκός θολωτός τάφος στον Πάνορμο Τήνου

Ο Μυκηναϊκός θολωτός τάφος βρίσκεται στη περιοχή βόρεια του Πύργου, όπου βρίσκεται και η εκκλησία της Αγίας Θέκλας και το μοναστήρι της Κυρά Ξένης και αντιπροσωπεύει τη Μυκηναϊκή περίοδο στη Τήνο. Ανακαλύφθηκε κατεστραμμένος σε σωστική ανασκαφή που διεξήγαγε ο Γ. Δεσπίνης το 1979.

Έχει διάμετρο περίπου 3 μ. και δρόμο στα ανατολικά σωζόμενο σε μήκος 2,5μ. Οι μυκηναϊκοί τάφοι έχουν πάντοτε πολλές ταφές και ο τάφος της Αγίας Θέκλας περιείχε τουλάχιστον εννέα ενταφιασμούς.
Σύμφωνα με τα ευρήματα του, πρέπει να χρησιμοποιήθηκε βασικά κατά τον 13ο αι. π.Χ., ίσως και λίγο στο τέλος του 14ου αι. π.Χ. και ένα μικρό χρονικό διάστημα στις αρχές του 12ου αι. π.Χ.

Αποτελούσε δηλαδή οικογενειακό τάφο αριστοκρατικής οικογένειας της περιοχής, η οποία χρησιμοποιούσε μυκηναϊκά ταφικά έθιμα για περισσότερο από ένα αιώνα που πρακτικά υπολογίζεται σε περίπου τέσσερις ή πέντε γενεές. Τα αγγεία του τάφου είναι κυρίως εγχώριας κατασκευής, αλλά ακολουθούν ρυθμούς της ηπειρωτικής, μυκηναϊκής Ελλάδας. Υπάρχουν όμως και αρκετά μυκηναϊκά αγγεία εισηγμένα από την ηπειρωτική Ελλάδα.

Τα λίγα αντικείμενα που διασώθηκαν από τον τάφο (χάλκινα μαχαίρια, σφηκωτήρες και τριχολαβίδες, λίθινα, σφονδύλια, λίθινες, οστέϊνες, γυάλινες, αλλά και χρυσές χάντρες περιδεραίων, καθώς και ένας σφραγιδόλιθος), μαρτυρούν μία πλούσια κοινότητα απόλυτα ευθυγραμμισμένη με τον μυκηναϊκό κόσμο της ηπειρωτικής Ελλάδας. Η ύπαρξη ενός θολωτού τάφου στην περιοχή της Αγίας Θέκλας υποδηλώνει ότι εκεί υπήρχε ένα σημαντικό κέντρο, το οποίο ασφαλώς εκμεταλλευόταν το λιμάνι του Πανόρμου.

Οι διασυνδέσεις των Μυκηναίων με τα μεγάλα κέντρα της Ανατολικής Μεσογείου και της Κύπρου και τα μεγάλα θαλάσσια ταξίδια που επιχειρούσαν, είχαν ανάγκη από λιμάνια και το λιμάνι του Πανόρμου αποτελεί σχεδόν αναγκαίο σταθμό, για όποιον πλέει από τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου προς την Πελοπόννησο ή την Αττική.

Ευαγγελίστρια Γραμματικού – Αρχαίος οικισμός/ιερό (ΚΑ’ Εφορεία – Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων)

Ένα ιερό για τη θεότητα της Γης, αναγνωρίζεται στην βόρεια Τήνο στην περιοχή της Ευαγγελίστριας Γραμματικού, όπου σε ανασκαφή του Γ. Δεσπίνη αποκαλύφθηκαν αποσπασματικά γλυπτά και επιγραφή του πρώτου μισού του 4ου αι. πΧ., με αναφορά στη θεότητα της Γης. Παραμένει όμως άγνωστη προς το παρόν η σημασία και η εμβέλεια αυτού του νέου ιερού προς τιμήν της θεάς Γης.

Η Ευαγγελίστρια Γραμματικού προστατεύεται ως αρχαιολογικός χώρος και ιερό. Πλέον των ήδη θεσμοθετημένων αρχαιοτήτων που ανήκουν στην ΚΑ’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων, από την ίδια υπηρεσία προτείνονται οι εξής περιοχές προς προστασία με πιθανότητα ύπαρξης αρχαιολογικών χώρων.

Αυτές οι περιοχές είναι οι εξής:

Προφήτης Ηλίας:

Πιθανή οικιστική θέση Προϊστορικών χρόνων με βάση σημαντικά επιφανειακά ευρήματα.
Καστρί – Κοράκου Φωλιά:

Πιθανή οικιστική θέση Προϊστορικών χρόνων με βάση σημαντικά επιφανειακά ευρήματα.
Αγ. Γεώργιος – Ρας:

Οχυρωμένος οικισμός με σημαντικά σωζόμενα αρχαιολογικά λείψανα.
Μαυρόπυργος:

Οχυρωμένος οικισμός με σημαντικά σωζόμενα αρχαιολογικά λείψανα.
Αγία Παρασκευή:

Πιθανή αρχαιολογική θέση γνωστή από ενδιαφέρον σύνολο επιφανειακών και ευρημάτων.

Κόκκινα Πετράδια – Λείψανα αρχαίου οικισμού και λατομείου (ΘΑ’  Εφορεία – Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων)

Στην περιοχή Κόκκινα Πετράδια που προστατεύεται ως αρχαιολογικός χώρος,  έχουν ανακαλυφθεί λείψανα αρχαίου οικισμού, ιστορικών χρόνων (5ος αι. π.Χ.) και λατομείου μαρμάρου.